ασελγώντας πάνω στη θεωρία του Kohlberg

Μαθαίνουμε στην εξελικτική ψυχολογία πως η ηθική σκέψη του ατόμου που καθορίζει την ηθική του κρίση και συμπεριφορά αναπτύσσεται εξελικτικά από ένα κατώτερο σε ένα ανώτερο στάδιο η κατάκτηση του πρώτου βασική προϋπόθεση για το πέρασμα στο επόμενο. Πέρασμα που δεν εμποδίζει την παλινδρόμηση σε προηγούμενο στάδιο. Κάπως έτσι παρουσιάζει ο Kohlberg (1976) τα στάδια ανάπτυξης της ηθικής σκέψης.

Συνοπτική παρουσίαση των σταδίων ηθικής ανάπτυξης του Kohlberg
Επίπεδο Ι	Προσυμβατικό
	Στάδιο 1	Ετερόνομη ηθική. Αμοιβή και τιμωρία (σωστό είναι αυτό που αποφεύγει την τιμωρία)
	Στάδιο 2	Ατομιστική ηθική. Προσωπικό ενδιαφέρον (σωστό είναι αυτό που σε ευχαριστεί)
Επίπεδο ΙΙ	Συμβατικό
	Στάδιο 3	Αμοιβαίες διαπροσωπικές προσδοκίες, σχέσεις και διαπροσωπική συμμόρφωση (σωστό είναι αυτό που σε καθιστά στους άλλους αποδεκτό )
	Στάδιο 4	Τήρηση του νόμου και της τάξης (το σωστό συμπίπτει με τους γραπτούς νόμους, κανόνες)
Επίπεδο ΙΙΙ	Μετασυμβατικό
	Στάδιο 5	Ηθική του κοινωνικού συμβολαίου (τα ανθρώπινα δικαιώματα έχουν προτεραιότητα έναντι των νόμων)
	Στάδιο 6	Ηθική των πανανθρώπινων αρχών (η ηθική είναι υπόθεση της προσωπικής συνείδησης του καθενός)

Η θεωρία του Kohlberg ή η εξέλιξη της ηθικής σκέψης είναι με άλλα λόγια η αποδοχή της κυρίαρχης ιδεολογίας και του ηθικά ορθού (γιατί πως αλλιώς ορίζεται το ηθικά ορθό αν όχι σε σχέση με μια δεδομένη κοινωνία με τη συγκεκριμένη δομή και κυριαρχία που επιβάλει).

Το πρώτο στάδιο μας διδάσκει πως την ηθική τη μαθαίνεις. Δεν είναι κάτι δηλαδή που αφορά τη φύση του ανθρώπου. Επομένως η κοινωνία εισάγει τις απαγορεύσεις της. Είτε μέσα από νόμους και κυρώσεις είτε μέσα από τους μηχανισμούς ελέγχου, «διαπαιδαγώγησης», κοινωνικοποίησης. Αυτός ο έλεγχος είναι καθημερινός και πανταχού παρών. Βέβαια για να μπορεί κάποιος να κάνει το ηθικό θα πρέπει οι τιμωρίες και οι απαγορεύσεις να είναι ορατές. Κάτι τέτοιο έχει κόστος. Ειδικά σε έναν πολιτισμένο και ευνομούμενο κόσμο. Άρα πρέπει να αναζητηθούν άλλες λύσεις για την επιβολή της κυρίαρχης ηθικής. Σε μια δημοκρατική και ευνομούμενη κοινωνία ο άνθρωπος θα πρέπει να νιώθει πως έχει επιλογές.

Σε ένα επόμενο στάδιο μαθαίνουμε πως δε ζούμε μόνοι μας και πως αντίθετα είμαστε μέλη διαφόρων ομάδων στις οποίες η συμμετοχή και η αναγνώριση είναι σημαντική. Κι αυτό το μαθαίνουμε. Μαθαίνουμε πως η οικογένεια ορίζει τις πιο στενές και πιο αληθινές σχέσεις ενός ανθρώπου, το έθνος κάτι για το καλό του οποίου αξίζει να αγωνιζόμαστε και να αντιστεκόμαστε. Η ηθική ταυτίζεται με το καλό της ομάδας που διευρύνει έτσι το ατομικό συμφέρον. Της οικογένειας, της πατρίδας, του έθνους. Η κυρίαρχη ιδεολογία εγκαθιδρύει την ισχύ της εντάσσοντας το ατομικό μέσα στο μεγάλο, το καθολικό, το ανώτερο. Συνεχίζει να διατηρεί κάποιες τιμωρίες για όσους παλινδρομούν στο προηγούμενο στάδιο αλλά έχει γενικά κανείς την αίσθηση πως πρόκειται περί ακραίων καταστάσεων.

Κάτι μου είχαν σφυρίξει παλιά πως αυτό το στάδιο ήταν και το αγαπημένο του θείου Μαρξ. Γιατί ευχόταν πως σιγά σιγά θα συνειδητοποιούσαν οι εργάτες ποια είναι η τάξη τους και για ποιας τάξης τα δίκαια θα παλέψουν. Και φυσικά δε θα το άφηναν έτσι οι καπιταλιστές. Βιάζονται λοιπόν να διορθώσουν πως το ηθικό είναι αυτό που υπερβαίνει τις τάξεις, που υπερβαίνουν τους κοινωνικούς θεσμούς, είναι ο άνθρωπος πάνω από τους νόμους. Αυτό που υπερβαίνει ακόμη και το έθνος (δεν τη χώνεψαν εύκολα αυτήν την παραχώρηση). Ηθικό είναι ό,τι γίνεται στο όνομα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (εκδημοκρατισμός, εκπολιτισμός). Η απόλυτη νίκη. Η απόλυτη ηγεμονία. Το απόλυτο άτομο απέναντι σε όλους τους κοινωνικούς διαχωρισμούς!

Έχει μια ελκυστικότητα αυτό το τελευταίο στάδιο. Αυτή η ιδέα πως κατάφερες να δεις τον κόσμο από ψηλά και να καταλάβεις πως λειτουργεί ο κόσμος, πως γεννιέται η αδικία. Κι εσύ κάθεσαι εκεί μετέωρος και στατικός και παρακολουθείς πως διασκορπίζονται και κουκουλώνονται οι μάχες ανάμεσα στους κυρίαρχους και τους κυριαρχούμενους, πως ισορροπούν κάθε φορά και πως πάνε να ξαναφουντώσουν. Μα ποιος είσαι τέλος πάντων; Ο Μπους;

~ από the editor στο Νοεμβρίου 13, 2007.