όλοι και όλες
Προσπαθώ να απευθύνομαι όταν μιλώ στο κοινό χρησιμοποιώντας και τα δύο γένη. Όλοι και όλες. Αυτό ακούγεται πολλές φορές κάπως κακόηχο άσε που κάνει το λόγο πιο μακροσκελή, μπορεί να μπερδευτείς κιόλας στις καταλήξεις. Και βλέπω πολλούς αλλά και πολλές να αντιδρούν. Εντάξει τώρα διεκδικείς την ισότητα έτσι; Και στο κάτω κάτω εννοείται πως όταν λέμε όλοι εννοούμε όλοι οι άνθρωποι και όχι όλοι οι άνδρες. Για μένα είναι ένα παιχνίδι. Ένα παιχνίδι πάνω σε αυτά που έχουμε συνηθίσει και δεχόμαστε ή προσπερνάμε ως δεδομένα. Ακούγεται σαν παραφωνία. Μπορεί να είναι και εκκεντρικό (queer). Αλλά όταν μιλάμε για έναν κόσμο που ο χώρος του ιδιωτικού είναι διαιρεμένος σε δύο γένη, άνδρες που είναι, κάνουν ή σκέφτονται κάτι και γυναίκες που είναι, κάνουν ή σκέφτονται κάτι άλλο, από πού κι ως που σε θέματα που άπτονται του δημόσιου το γένος που υπερισχύει να είναι ένα; Κι από πού κι ως που αυτό να είναι το αρσενικό το οποίο είναι αυτό που εμπεριέχει και το θηλυκό; Οι φοιτητές, οι εργαζόμενοι, οι καταπιεσμένοι, οι φτωχοί… Λες και οι σπουδές σημαίνουν το ίδιο για άνδρες και γυναίκες, λες και τα ζητήματα της εργασίας είναι κοινά και για τα δύο φύλα, λες και η φτώχεια επίσης δεν έχει φύλο. Κι επειδή οι γυναίκες εγκαλούνται με το θηλυκό γένος μόνο στον ιδιωτικό βίο (εσείς οι γυναίκες, όλες οι γυναίκες) καλό είναι να νιώθουν πως το δημόσιο δεν είναι ένας χώρος που βρίσκονται παρεμπιπτόντως ή ότι οι όροι που συμμετέχουν είναι να απολέσουν τη «γυναικεία ταυτότητα» (αυτή δηλαδή που τις ταυτίζει με το ιδιωτικό). Αλλά βρίσκονται εκεί για να συνειδητοποιήσουν και να αναρωτηθούν γιατί είναι αποκλεισμένες, γιατί είναι περισσότερο φτωχές, γιατί έχουν πιο περιορισμένη πρόσβαση σε σπουδές, καλές δουλειές, σύνταξη. Γιατί εν τέλει σε αυτόν τον άδικο κόσμο είναι αυτές που αδικούνται περισσότερο. Και να συνειδητοποιήσουν πως η ταύτισή τους με το ιδιωτικό (μάνα, σύζυγος, νοικοκυρά, γκόμενα) δεν είναι ένα βάρος ή μια χαρά που τους έλαχε από τη φύση αλλά κομμάτι της αδικίας που υφίστανται κοινωνικά.
Η γλώσσα και τα χαρακτηριστικά της δεν είναι παρά ένα ακόμα ιστορικό στοιχείο το οποίο αντικατοπτρίζει την πατριαρχική και γενικότερα ανδροκρατική παράδοση που οδηγεί στο παρόν, μέσω -στην περίπτωση της Ελληνικής γλώσσας- της κλίσης των ουσιαστικών, των αντωνυμιών κ.λπ.
Υπάρχουν στον καθημερινό μας βίο αμέτρητα παραδείγματα παραδοσιακών στοιχείων που διαιωνίζονται, έχοντας ωστόσο χάσει –για άλλους λιγότερο, για άλλους περισσότερο- το αρχικό νόημά τους. Θρησκευτικές τελετές όπως ο γάμος ή η βάφτιση, προλήψεις, κοινωνικές χειρονομίες που γίνονται μηχανικά… Γιατί να μην θεωρήσουμε και τη γλώσσα κάτι τέτοιο; Εξάλλου τα πάντα αποκτούν νόημα όταν κάποιος τους προσδώσει κάποιο νόημα. Στην περίπτωσή μας, όπως χρησιμοποιεί κάποιος το αρσενικό γένος για να συμπεριλάβει και τις γυναίκες, γιατί δεν θα μπορούσε να ξεκινήσει κάποια παράδοση όπου και το αντίθετο ισχύει, μέχρι του σημείου όπου τα γένη στη γλώσσα θα χάσουν το νόημά τους για τους ανθρώπους;
Βρέθηκα προ καιρού σε ένα συνέδριο για το gender mainstreaming. Η κεντρική ιδέα ήταν η θεώρηση της κοινωνίας και της πολιτικής “through gender glasses”. Διαφωνούσα… Έχω την εντύπωση ότι ο δρόμος θα έπρεπε να περνάει μέσα από μια οξεία περίπτωση “gender blindness”. Κι αν μας ενδιαφέρει μια μονάδα ανάλυσης της κοινωνικοπολιτικής συγκυρίας, αυτή θα έπρεπε να είναι το άτομο, κοινωνικά άφυλο και όχι έμφυλο. Και οι γνωστές «ειδικές ανάγκες» των γυναικών (και όχι «της γυναίκας», γιατί το συλλογικό αυτό ουσιαστικό δεν ορίζεται παρά μέσω του κοινωνικού αποκλεισμού του υποκειμένου) όπως ο τοκετός (και στην ουσία τίποτε άλλο, καθώς η φροντίδα παιδιών και ηλικιωμένων δεν είναι παρά αυθαίρετη κοινωνική κατανομή της εργασίας, μέσω της μετατροπής βιολογικών διαφορών σε κοινωνικές) θα έπρεπε να αναγνωρίζονται ως «ειδικές ανάγκες» της ανθρώπινης φυλής, καθώς η αναπαραγωγή του είδους είναι μάλλον ζήτημα που αφορά το είδος και όχι κάποιους αυθαιρέτως οριζόμενους εκπροσώπους του.
Με λίγα λόγια, αν η θεώρησή μας εκκινεί όχι από τους περιορισμούς του παρελθόντος, αλλά από μια tabula raza αιτιολογούμενη από την πλήρη κατανόηση των συνεπειών που μπορούν να έχουν οι περιορισμοί αυτοί στο παρόν και στο μέλλον – έστω και ειδωμένοι αρνητικά, ως ανάγκη άρσης- ίσως μπορούμε να χτίσουμε μια διαφορετική κοινωνική συνείδηση εξαλείφοντας όχι απλά τα στερεότυπα, αλλά την ίδια την ύπαρξη του κοινωνικού φύλου στη συνείδηση και το ασυνείδητό μας.